Sprawa ukraińska jest wyzwaniem dla całej polskiej demokracji

Na długo przed aneksją Krymu na Ukrainie wymyślono przysłowie „Rosyjski demokrata kończy się tam, gdzie zaczyna się kwestia ukraińska”. Była to gorzka ironia: rzeczywiście, wielu rosyjskich demokratów, promujących wartości europejskie, odmawiało podmiotowości Ukrainie i Ukraińcom. Teraz przysłowie o „rosyjskim demokracie” Ukraińcy coraz częściej przypominają w związku z Polską
 
Kwintesencją obrazu „rosyjskiego demokraty”, zgodnie z ukraińskim przysłowiem, stał się wiersz rosyjskiego noblisty Josifa Brodskiego, niewątpliwie geniusza „Na niepodległość Ukrainy” z 1994 r. Żegna on w nim Ukraińców — orłów, hetmanów, kozaków i policajów — mających zdradzić wielką Rosję, grożąc im i wspominając największych pisarzy obu narodów, Aleksandra Puszkina i Tarasa Szewczenkę: Kiedy będziecie umierać, charcząc do materaca, wrócicie do Aleksandra, a nie do kłamstw Tarasa.

Sprawa ukraińska, dylemat dla rosyjskiego demokraty, dziś jest pytaniem o demokrację jako taką. Czy nie zabraknie Europie tolerancji, żeby przyjąć Ukraińców ze wszystkimi ich bolączkami typu korupcja, ponieważ autentycznie tej Europy chcą? Czy Zachód ma odwagę przyznać, że Donbas i Krym to nie lokalny konflikt wschodnioeuropejskich dzikusów, ale ofensywa globalnej siły autorytarnej, uderzająca w sedno demokracji? Czy większości demokratycznych elit nie zabraknie świadomości trudnych wyborów ukraińskiej historii?
 
PRZECZYTAJ TAKŻE: Kodeksem karnym w historię. Złożyliśmy autodonosy
 
W tym szerszym kontekście znajduje się sprawa Grzegorza Kuprianowicza, polskiego historyka pochodzenia ukraińskiego, który 8 lipca przemawiał w Sahryniu (woj. lubelskie) pod pomnikiem ukraińskich ofiar ataku na tę wioskę Batalionów Chłopskich i Armii Krajowej w 1944 roku. Powiedział wówczas, że „zginęli tu obywatele Rzeczypospolitej — ukraińscy prawosławni mieszkańcy tej ziemi, na której od stuleci żyli ich przodkowie. Zginęli oni z rąk innych obywateli Rzeczypospolitej, dlatego, że mówili w innym niż większość języku oraz byli innego wyznania”.

Wypowiedź wywołała oburzenie wojewody lubelskiego Przemysława Czarnka, który dzień później złożył zawiadomienie do prokuratury. Jego zdaniem wypowiedziana prawda historyczna „zrównuje 130 tysięcy ofiar (Polaków) ludobójstwa (dokonanego przez) Ukraińców nacjonalistycznych z kilkuset osobami, cywilami ukraińskimi, którzy zginęli w Sahryniu 10 marca 1944 r.”, a to „może stanowić przestępstwo”.

Instytucje się nie sprawdziły

To nie jest lokalny konflikt między dwojgiem ludzi w Lublinie. To sytuacja, która ujawniła poważny błąd debaty publicznej w Polsce na temat przeszłości, a także uwidoczniła pytanie o podmiotowość Ukraińców, obywateli RP. Kuprianowicz nie powiedział nic sensacyjnego. Słowa o tym, jak żołnierze w polskich mundurach zabijali ukraińskich cywilów, były powtarzane w trakcie każdej panachidy z udziałem mniejszości ukraińskiej w Polsce. Wojewoda lubelski również nie jest odosobniony w swojej opinii — jego racji bronią polscy nacjonaliści różnych kolorów, i to do nich wojewoda komunikuje w mediach.

Problem leży jednak gdzie indziej. Konkretnie w instytucjach, które w tym konflikcie musiałyby wskazać na racjonalne stanowisko mówiąc, że król — dokładniej wojewoda — jest nagi. Zamiast tego prokuratura, IPN i część mediów lubelskich postanowiła pokazać pozycję koniunkturalną. IPN — wycofując Kuprianowicza z własnej komisji; prokuratura — wszczynając śledztwo w sprawie wypowiedzi działacza ukraińskiego; lubelskie media — przypisując przed wyrokiem słowom Kuprianowicza status „skandalicznych”. Wykorzystano zasadę „prawdy pośrodku”, która jest dobra dla równej debaty, ale nie nadaje się do sytuacji ataków urzędnika państwowego na znacznie słabszego obywatela. Taka postawa otwiera drogę do kolejnych ataków.
 

 
W sytuacji, gdy instytucje się nie sprawdzają, społeczeństwo obywatelskie musi spróbować je zastąpić. Na tym polegał sens akcji Obywateli RP, 4 września przed budynkiem lubelskiego Urzędu Wojewódzkiego: kilkanaście uczestników ruchu, łącznie ze mną, przeczytało kawałek wypowiedzi Grzegorza Kuprianowicza, powtarzając za nim, że zabójstwo Ukraińców w Sahryniu w 1944 r. było „zbrodnią przeciwko ludzkości” i od siebie dodając, że był to „akt ludobójstwa” popełniony przez Polaków. Potem uczestnicy złożyli zawiadomienie do prokuratury o możliwości popełnienia przez siebie przestępstwa — z art. 133 Kodeksu Karnego RP o „znieważaniu narodu polskiego” i z art. 55 ustawy o IPN o „zaprzeczaniu zbrodniom ukraińskich nacjonalistów”.

Sensem akcji było pokazać, że przedstawiciele narodu polskiego, którzy wzięli w niej udział, nie boją się prawdy o przeszłości, nawet jeśli ona pokazuje naród polski nie w najlepszym świetle.

Najciekawsze jednak rozpoczęło się po pojawieniu się informacji o akcji w mediach. Komentatorzy na forach internetowych byli niezwykle aktywni, jedni zarzucali uczestnikom „zdradę interesów narodowych”, drudzy podważali prawa obywatelskie Obywateli RP sugerując, „że to jedynie polskojęzyczni obywatele” i wreszcie trzeci twierdzili, że uczestnicy są „zakamuflowanymi ukraińskimi nacjonalistami w Polsce”. Ktoś z komentatorów wyraził swoje rozczarowanie akcją, bo to „kpina z ofiar rzezi wołyńskiej”. Wojewoda lubelski, do którego protestujący przynieśli kopię swojego oświadczenia, powiedział, że nie będzie polemizował „z głupotą”, a jego rzecznik nazwał sytuację „powielaniem kłamstw” Grzegorza Kuprianowicza, „które nie są prawdziwe i są nie do zaakceptowania”.

Demokracja „nie do zaakceptowania”?

Sprawa Kuprianowicza, która teraz stała się również sprawą Obywateli RP, to historia o tym, jak łatwo zrobić z prawdy jeśli nie kłamstwo, to pół prawdę. Prokurator lubelskiego IPN, choć nie wszczął śledztwa przeciwko Kuprianowiczowi, dodał jednak pouczająco, że „prezes Towarzystwa Ukraińskiego w Lublinie w swoim przemówieniu skupił się wyłącznie na wydarzeniach w Sahryniu i ofiarach ukraińskich. Pominął zaś »niewygodne« fakty związane z rolą, jaką odgrywał Sahryń w zbrodniczej działalności UPA […], w tym kontekście prokurator podzielił stanowisko zawiadamiającego, że sposób przedstawienia […] wydarzeń w Sahryniu może prowadzić do zachwiania właściwych proporcji”.

Ten akapit w komunikacie IPN zgubił wielu ludzi, z którymi rozmawiałem. Żeby przyznać rację Kuprianowiczowi i nie łudzić się „prawdą po środku”, warto przypomnieć, że w Sahryniu zginęło kilkuset cywilów (w tym, jak policzył prof. Igor Hałagida, pracownik IPN w Gdańsku, ponad 500 kobiet i prawie 300 dzieci), którzy nie byli „przypadkowymi ofiarami akcji odwetowej”. Inny, już były pracownik IPN, jeden z najbardziej znanych polskich badaczy konfliktu polsko-ukraińskiego Grzegorz Motyka pisze wyraźnie: „w 1944 roku [polskie] podziemie [na Lubelszczyźnie] postanowiło, niestety, pójść krok dalej i zastosować wobec Ukraińców zasadę odpowiedzialności zbiorowej na skalę dotąd w polskich działaniach niespotykaną […], postanowiono miejscowych Ukraińców potraktować tak, jak wcześniej niemieckich kolonistów [czyli zabić albo wypędzić — I.I.]” (G. Motyka, Od rzezi wołyńskiej do „Akcji Wisła”. Konflikt polsko-ukraiński 1943—1947, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2011, s. 292—293).
 

 
Prokurator IPN wskazując Kuprianowiczowi co ma mówić, niewątpliwie zauważył (badał sprawę w ciągu kilku tygodni przecież), że działacz adresował swoją wypowiedź do uczestników uroczystości, potomków ofiar zbrodni w Sahryniu, stojąc na miejscowym cmentarzu prawosławnym. On jednak odrzucił kontekst i potraktował przemówienie Kuprianowicza niczym doktorat na temat genezy konfliktu polsko-ukraińskiego. Zresztą, w tym samym czasie prezydent Andrzej Duda przemawiał w Ołyce na ukraińskim Wołyniu i także nie wspomniał, że w polskich koloniach nie tylko ukrywali się cywilni Polacy, ale też stacjonowała partyzantka polska. Czy prokuratorzy IPN zwrócili na to uwagę? Czy też zauważyli, że prezydent w czasie swego przemówienia obniżył liczbę ukraińskich ofiar rzezi wołyńskiej 2,5 razy w porównaniu z liczbą IPN? Czy może w imię polskiego interesu narodowego lepiej nie robić z tego sprawy?

Wrócić do równej debaty

Prześladowanie „myślozbrodniarzy” w polskiej debacie historycznej nie rozpoczęło się od ustawy o IPN, zmiany rządu w roku 2015, czy nawet od głośnej sprawy Jana Tomasza Grossa. Bramę do ukierunkowania historiografii w stronę etniczną otworzono 10 lipca 1996 r., kiedy to Prokuratura Wojewódzka w Warszawie, po zawiadomieniu „patriotycznej” organizacji z Przemyśla, sformułowała akt oskarżenia przeciwko historykowi pochodzenia ukraińskiego Mikołajowi Siwickiemu, ponieważ w swojej trzytomowej pracy „Dzieje konfliktu polsko-ukraińskiego” miał publicznie nawoływać do „waśni na tle różnic narodowościowych” i „oskarżać Polaków o ludobójstwo Ukraińców”.

Mimo że sąd ostatecznie uniewinnił historyka, w debacie publicznej utworzyła się opozycja: „mniejszość ukraińska w Polsce” — „polscy nacjonaliści”, z prawdą gdzieś po środku. Kolejne pokolenia polskich demokratów nie stając w obronie Siwickiego, świadome unikali niebezpiecznej „kwestii ukraińskiej”. Taki „manewr” przyniósł dzisiejszą opłakaną sytuację, kiedy obrona mniejszości narodowej i szerzej demokracji jest wpisywana w dyskurs jako „obrona ukraińskiego nacjonalizmu”.

Wtorkowa akcja Obywateli RP spotkała się nie tylko z intensywną falą „mowy nienawiści”, ale była to pierwsza akcja ruchu, która spotkała się z wyjątkowo negatywną opinią komentatorów na forach internetowych (zazwyczaj opinie są podzielone na zwolenników i przeciwników). Ogrom nienawiści wobec ruchu pokazuje, jak głębokie są zaniedbania w relacjach z jednym z najważniejszych sąsiadów Polski i z największą mniejszością w Polsce.

Igor Isajew

Na zdjęciu: Obywatele RP odczytują przed urzędem wojewódzkim w Lublinie oświadczenie o popełnieniu przez Polaków zbrodni ludobójstwa na obywatelach polskich narodowości ukraińskiej. Za podobne oświadczenie historyk Grzegorz Kuprianowicz otrzymał zarzut karny, fot. Katarzyna Szumniak/Facebook

 

Pomóż nam bronić polskiej demokracji. Dołącz do nas albo nas wesprzyj!

Twoje wsparcie pomoże nam działać!

Wspieram z pełnym przekonaniem

 

14 thoughts on “Sprawa ukraińska jest wyzwaniem dla całej polskiej demokracji

  • Wrzesień 7, 2018 at 17:18
    Permalink

    Polityka na grobach nigdy nie służy prawdzie historycznej i nigdy nie służy uczczenia ofiar. Zawsze służy szczuciu narodów między sobą i pielęgnowaniu nienawiści. Jak chcę dokopać Ruskim i potraktować ich jak ostatnią swołocz, to zawsze wyskakuję z Katyniem. Jak chcę podkreślić „zezwierzęcenie” Ukraińców, to oczywiście wyskoczę z Wołyniem. Tak samo działa to oczywiście i w antypolską stronę.

    Ktoś, kto dąży do porozumienia i zgody nigdy nie zaczyna od rozkopywania grobów, a szuka bardziej rzeczy wspólnych, a tych zwykle nie brakuje. Trudne problemy pozostawia się specjalistom, tutaj historykom, którzy w zaciszu swoich instytutów, często wspólnie badają fakty i je obiektywnie syntezują, co później powinno się odbijać w poważnych pracach historycznych i w programach szkolnych. Prawda obiektywna jest jedna. Osobne prawdy polskie, ukraińskie czy rosyjskie są z reguły „gówno” warte.

    Poza tym o historii się nie debatuje publicznie. Podobnie jak o matematyce. Historię się bada uznanymi metodami badawczymi, a fakty i okoliczności się przyjmuje do wiadomości i się publikuje.

    Reply
    • Wrzesień 8, 2018 at 07:23
      Permalink

      Ciężko jest debatować, kiedy np. ogłasza się plany nadania Politechnice Lwowskiej im. Bandery. To są działania celowe, które mają zaszkodzić dialogowi polsko-ukraińskiemu

      Reply
      • Wrzesień 8, 2018 at 07:39
        Permalink

        W Polsce też się czci terrorystę i masowego mordercę Piłsudskiego jako narodowego bohatera. Czy to powód by nikt nie rozmawiał z Polakami. Ukraińcy też mają prawo do czczenia własnych bohaterów. Nie ma dyskusji z tymi, co wyznaczają innym bohaterów do czczenia.

        Reply
        • Wrzesień 8, 2018 at 09:00
          Permalink

          Stawianie obok siebie Piłsudskiego i Bandery w tym kontekście jest wyrazem głupoty bądź marną próbą prowokacji…

          Reply
          • Wrzesień 8, 2018 at 09:39
            Permalink

            Ponieważ albowiem? No, różnili się politycznie (Piłsudski, przy wszystkich swoich wadach, nie był nacjonalistą, Bandera był, raczej do Dmowskiego mu było bliżej), obaj w swoim czasie byli z punktu widzenia odpowiednio Rosjan i Polaków terrorystami, Piłsudski odniósł sukces polityczny w przeciwieństwie do Bandery (ale sukcesy nam jakoś szczególnie nie imponują, wolimy męczenników), z drugiej strony Piłsudski zmarł własną śmiercią, a nie został zamordowany przez KGB, co z kolei wedle wspólnych polskich i ukraińskich standardów bohaterstwa daje przewagę Banderze. Uprzejmie proszę wyjaśnić, opierając się na faktach i używając racjonalnych argumentów, czemu to Polacy mają prawo czcić Piłsudskiego, a Ukraińcy nie mają prawa czcić Bandery,

    • Wrzesień 13, 2018 at 17:30
      Permalink

      @ bisnetus

      Teoretycznie masz, Szanowny Dyskutancie, rację. Niech historycy ustalą i opublikują. Tak to działało przez lata, a jako przykład niech posłuży nieśmiertelne Jedwabne. Wydarzenia opisano w 2-tomowym opracowaniu pp. Machcewicza i Persaka wydanym w 2002 przez IPN. Wydawałoby się, że tam wszystko jest łącznie z dokumentami. Stało się więc tak, jak, Szanowny, postulujesz.

      Mija kilka lat i co widzimy/słyszymy? Widzimy w TV min. Zalewską, która odpowiadając na pytanie o sprawców tej zbrodni kręci niemiłosiernie, tak jakby żadne opracowanie nigdy się nie ukazało. Słyszymy dobrozmianowego prezesa IPN-u, dra Szarka, który w wywiadzie w 2016r. mówi, że wykonawcami tej zbrodni byli… Niemcy, co stoi w jawnej sprzeczności z zawartością wydawnictwa IPN-u z 2002r. Jedno zdanie, i znowu tak jakby 2 tomów opisujących tę złożona sprawę nigdy nie było…

      Co więc z tego wynika? Moim zdaniem, historia pozostawiona wyłącznie profesjonalistom to fakty krążące tylko w ciasnym obiegu specjalistycznych konferencji. Pół biedy gdy dzieje się tak np. z wynikami badań nad rozwojem dyplomacji 17-wiecznej Europy, albo innym wąskim i odległym czasowo obszarze zainteresowań wybranych historyków. W wypadku historii najnowszej zdecydowanie warto jednak dążyć do tego żeby coś z tych ustaleń dla teraźniejszości wynikało. Drogą do tego jest nagłaśnianie takich ustaleń, prowokowanie dyskusji o nich w szerokim obiegu publicznym. Jeszcze raz… nie myl takiej debaty z ustalaniem faktów drogą głosowania. Fakty zazwyczaj są juz ustalone — debata publiczna jest po to aby je przypominać.

      Reply
  • Wrzesień 8, 2018 at 11:26
    Permalink

    Nie napisałem, że nie mają pRawa czcić Bandery. Mogą. Ale niech nie dziwią się, że większości Polaków się to nie podoba. Historię Legionów i biografię Piłsudskiego znam. Historię ludobójstwa na Wołyniu również. Moi przodkowie stamtąd uciekli. Nie wszyscy zdążyli…

    Reply
    • Wrzesień 8, 2018 at 20:04
      Permalink

      Jeśli pan zna, wie pan zapewne, że akurat przypisywanie rzezi wołyńskiej Banderze jest wytworem stalinowskiej propagandy. (Acz niewątpliwie w podsycaniu nienawiści miał swój udział). Ale nieco odbiegamy od tematu. Miał pan uzasadnić, czemu „Stawianie obok siebie Piłsudskiego i Bandery w tym kontekście jest wyrazem głupoty bądź marną próbą prowokacji…” (Rosjanom czczenie Piłsudskiego też się nie podoba.)

      Reply
      • Wrzesień 8, 2018 at 21:37
        Permalink

        Odpowiedziałem na Pani pytania, niestety interwencja cenzorki Anny Nowak zdjęła moją odpowiedz. Bardzo mi przykro, ale nie będę tracił czasu aby odpowiadać ponownie. Moją odpowiedź pani Anna zdejmie zanim zdąży ją ktokolwiek przeczytać.

        Reply
  • Wrzesień 8, 2018 at 14:31
    Permalink

    Pierwszą ofiarą wojny jest prawda.

    Reply
  • Wrzesień 8, 2018 at 21:13
    Permalink

    Moderatorze,

    czy to forum jest czyimkolwiek prywatnym kontem jak w mediach społecznościowych lub blogach, przez co różni aroganci mają śmiałość rozpowszechniać tu swoje treści, linki itp?

    Zawartość linków umieszczanych przez arogantów (synonim: troll) też ma swoją kwalifikację prawną, o której poinformuję w sposób mniej publiczny.

    Reply
    • Wrzesień 8, 2018 at 21:30
      Permalink

      Pani Anno. To nie moja treść. Zachęcam tylko do poznania innego punktu widzenia.
      Próbuje prowadzić merytoryczna dyskusję z przedmówcami, a Pani po raz kolejny „wjeżdża” z cenzurą i nazywa mnie trollem.
      Słabe to. Naprawdę. To Pani traktuje forum jako prywatne poletko.
      Obejrzała Pani czy tylko tytuł Panią zafascynował? Jaką kwalifikację prawną ma zamieszczony link i jego zawartość?
      Piszę pod prawdziwym imieniem i nazwiskiem, wyrażam zgodę na udostępnienie Pani mojego maila przez redakcję. Chętnie wyślę Pani w odpowiedzi swoje pełne dane i czekam na pozew.

      Komu jak komu, ale tytuł największej arogantki forum należy się Pani

      Reply
  • Wrzesień 8, 2018 at 21:34
    Permalink

    Proszę moderatora o odpowiedź, czemu po interwencji p. Anny Nowak zdheto mój post, będący kulturalną i merytoryczną odpowiedzią na zadane mi przez innych użytkowników pytania.

    Reply
    • Wrzesień 9, 2018 at 15:38
      Permalink

      Ponawiam pytanie do moderatorów.

      Reply

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *